ECJbX0hoe8zCbGavCmHBCWTX36c

Φίλες και φίλοι,

Σας καλωσορίζω στην προσωπική μου ιστοσελίδα «Περί Αλός» (Αλς = αρχ. ελληνικά = η θάλασσα).
Εδώ θα βρείτε σκέψεις και μελέτες για τις ένδοξες στιγμές της ιστορίας που γράφτηκε στις θάλασσες, μέσα από τις οποίες καθορίστηκε η μορφή του σύγχρονου κόσμου. Κάθε εβδομάδα, νέες, ενδιαφέρουσες δημοσιεύσεις θα σας κρατούν συντροφιά.

Επιβιβαστείτε ν’ απολαύσουμε παρέα το ταξίδι…


Κρίστυ Εμίλιο Ιωαννίδου
Συγγραφεύς - Ερευνήτρια Ναυτικής Ιστορίας




Σάββατο, 1 Σεπτεμβρίου 2018

Ο ΛΟΙΜΟΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ: ΑΠΕΙΛΗ ΓΙΑ ΤΗ ΝΑΥΤΙΚΗ ΙΣΧΥ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ


Ο ΛΟΙΜΟΣ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ:
ΑΠΕΙΛΗ ΓΙΑ ΤΗ  ΝΑΥΤΙΚΗ ΙΣΧΥ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Περί Αλός
ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ Μ. ΦΟΥΡΑΚΗΣ
Φιλόλογος – Ιστορικός
Διδάκτωρ Ιστορίας, École Pratique des Hautes Études, Σορβόννη


Απόσπασμα από το βιβλίο του Π.Μ.Φουράκη
«Μέγα γαρ το της Θαλάσσης Κράτος. 
Η Ναυτική Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου,
Αθήνα 2016, σελ.105-114». Αναδημοσίευση στο
Περί Αλός με την άδεια του συγγραφέως.
Η Ναυμαχία στους Αιγός Ποταμούς (405 π.Χ.)
ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ: Sandra Delgado
https://sandradelgado.com/project/batalla-de-egospotamos/

Η στρατηγική του Περικλή απέβλεπε στην προοπτική της εξουθένωσης των Πελοποννησίων μέσω της «αυτοσυγκράτησης» του στρατού ξηράς και της εκμετάλλευσης των πλεονεκτημάτων της ναυτικής ισχύος της πόλης. Πράγματι, επρόκειτο για έναν ώριμο και συνετό σχεδιασμό που θα μπορούσε να φέρει το επιθυμητό αποτέλεσμα αν δεν είχε ενσκύψει στα τέλη του Μάη του 430 στην Αθήνα ο λοιμός, μια εξαιρετικά τοξική, ταχύτατα μεταδοτική και θανατηφόρος ασθένεια που κυριολεκτικά εξουθένωσε σε όλα τα επίπεδα τον αθηναϊκό πληθυσμό. Στην πραγματικότητα, ο λοιμός ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση που αντιμετώπισε η Αθήνα κατά την πρώτη φάση του Πελοποννησιακού Πολέμου και σαφέστατα επηρέασε όχι μόνο τις κοινωνικές δομές αλλά και τον ευρύτερο στρατηγικό σχεδιασμό της πόλης κλονίζοντας την ισορροπία δυνάμεων:

«και τέλος και η λοιμώδης νόσος, η οποία επροξένησε μεγίστην βλάβην και κατέστρεψε σημαντικόν αριθμόν ανθρώπων»[1].

Υπό αυτή την έννοια, απετέλεσε μια απειλή που σε βαθμό επικινδυνότητας ξεπερνούσε κατά πολύ το συνασπισμένο πελοποννησιακό στρατό ο οποίος, ειρήσθω εν παρόδω,  φοβήθηκε πολύ την πιθανότητα μετάδοσης του και διέκοψε τις λεηλασίες της αττικής γης επιστρέφοντας εσπευσμένα στην Πελοπόννησο[2]. Άλλωστε, ήταν μια πρωτοεμφανιζόμενη επιδημία ως προς την έκταση και τη σφοδρότητά της με συνέπεια την αδυναμία των ανθρώπων να την αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά:

«πουθενά δεν εμνημονεύετο λοιμώδης νόσος τοιαύτης εκτάσεως, ούτε φθορά ανθρώπων τόσον μεγάλη. Διότι ούτε ιατροί, οι οποίοι, αγνοούντες την φύσιν της ασθενείας, επεχείρουν δια πρώτην φοράν να την θεραπεύσουν, αλλ' απέθνησκαν οι ίδιοι μάλλον, καθόσον και περισσότερον ήρχοντο εις επαφήν με αυτήν, ούτε άλλη καμμία ανθρωπίνη τέχνη ηδύνατο να βοηθήση»[3].
           
Ο οικειοθελής εγκλεισμός δεκάδων χιλιάδων Αθηναίων εντός των τειχών της πόλης και κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών μηνών, δημιούργησε τις συνθήκες εκείνες που προκάλεσαν ή ευνόησαν την ανάπτυξη της κολλητικής και θανατηφόρας νόσου. Μια πρώτη σημαντικότατη συνέπεια του λοιμού για την Αθήνα ήταν η ηθική παρακμή που κατέβαλε τον πληθυσμό της πόλης επηρεάζοντας συνολικά τον κώδικα αρχών και αξιών που αφορούσαν την πολιτισμένη συμπεριφορά[4]. Η κοινωνική συνοχή καταλύθησε ραγδαία και το στοιχείο του πρωτογονισμού ήταν εμφανές σε όλες τις καθημερινές συμπεριφορές και εκδηλώσεις με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την ασέβεια απέναντι στην ανθρώπινη ζωή και τους νεκρούς[5] . Οι Αθηναίοι πλέον ενδιαφέρονταν με εντυπωσιακό κυνισμό μόνο για τα προσωπικά τους ζητήματα και συμφέροντα παραμερίζοντας κάθε σκέψη που αφορούσε τα θέματα της πόλης. Η έρευνα έχει παρατηρήσει πως πλέον είχαν εισέλθει σε ένα δρόμο χωρίς επιστροφή, βάσει των όσων ακολούθησαν κατά τη διάρκεια της πολυετούς σύγκρουσης[6] . Η Αθήνα του «Επιταφίου» ήταν μια κοντινή ανάμνηση, αφού ο Θουκυδίδης τοποθέτησε στην Ιστορία του την περιγραφή του λοιμού[7] αμέσως μετά τον Επιτάφιο λόγο του Περικλή [8] προκαλώντας μια εντυπωσιακή αντίθεση[9] .
Μια δεύτερη και μάλλον προφανέστερη συνέπεια που υπέστη η Αθήνα ήταν η απώλεια μεγάλου μέρους του ανθρώπινου δυναμικού της [10]. Οι ανθρώπινες απώλειες που προκάλεσε ο λοιμός στις αρχές του πολέμου, σε συνδυασμό με αυτές που ακολούθησαν λίγα χρόνια αργότερα στη Σικελία, εξόντωσαν ολόκληρες γενεές του αθηναϊκού πληθυσμού που ήταν γαλουχημένες με το ναυτικό μεγαλείο της πόλης, εκπαιδευμένες στις τακτικές του ναυτικού πολέμου αλλά πλέον ήταν σχεδόν αδύνατο ν’  αντικατασταθούν άμεσα. Ιδιαίτερα μεταξύ του μη μάχιμου πληθυσμού, δηλαδή γυναικών, παιδιών και δούλων, οι θάνατοι ξεπέρασαν τους 50.000,[11] που σημαίνει πως σε ευρύτερο δημογραφικό επίπεδο προκλήθηκε σημαντική ανισορροπία σε σχέση με τους Πελοποννησίους. Ο λοιμός ξέσπασε αρχές καλοκαιριού του 430 κατά τη διάρκεια της δεύτερης πολιορκίας της Αθήνας από τους Σπαρτιάτες και μέσα σε δυο χρόνια ο πληθυσμός της πόλης είχε κυριολεκτικά αποδεκατιστεί χωρίς ο πόλεμος να έχει ουσιαστικά ξεκινήσει. Το 428 υπήρξε μια περίδος ύφεσης αλλά κατά τη διάρκεια του χειμώνα του 427 η επιδημία ξέσπασε και πάλι. Έως το 426 υπολογίζεται ότι περίπου το 1/3 των κατοίκων της Αθήνας[12] πέθανε από τις ποικίλες επιπλοκές που προκαλούσε στον ανθρώπινο οργανισμό ο λοιμός. Μεταξύ των νεκρών ήταν και ο ηγέτης της πόλης Περικλής, που το 429 έχασε από την ασθένεια τους δυο γιους του, τον Πάραλο και τον Ξάνθιππο, ενώ την ίδια χρονιά πέθανε και ο ίδιος. Σε στρατιωτικό επίπεδο, έως το 427 είχαν πεθάνει από το λοιμό περίπου 4.400 αθηναίοι οπλίτες πρώτης γραμμής και άλλοι 300 ιππείς [13] . Με άλλα λόγια, η Αθήνα είχε υποστεί μια βιαιότατη μείωση της τάξης του 25%-30% του μαχιμότερου τμήματος της χερσαίας στρατιωτικής της δύναμης και η πόλη κατέστη ανίκανη να εκπονήσει σοβαρές χερσαίες επιχειρήσεις για πολλά χρόνια[14].
Με βάση τα παραπάνω, είναι βέβαιο πως ο λοιμός απετέλεσε τον πιο αποτελεσματικό αντίπαλο της αθηναϊκής ναυτικής ισχύος, τουλάχιστον κατά τη διάρκεια του Αρχιδάμειου Πολέμου, επηρεάζοντας καταλυτικά τις επιχειρησιακές δυνατότητες του πολεμικού στόλου. Από τη στιγμή που η νόσος αποδεκάτισε σχεδόν το 30% του πληθυσμού της πόλης, είναι λογικό να υποτεθεί πως αντίστοιχα ποσοστά θνησιμότητας υπήρξαν μεταξύ των 60.000 αντρών που υπηρετούσαν στις τριακόσιες αθηναϊκές τριήρεις. Συνεπώς, το πολεμικό ναυτικό της πόλης λογικά απώλεσε περίπου 18.000 άντρες, ήτοι κάπου 60 άντρες ανά τριήρη! Με άλλα λόγια, μπορεί εύλογα να υποστηριχθεί ότι ολόκληρες πολεμικές μοίρες του στόλου ακινητοποιήθηκαν γιατί αποδεκατίστηκαν τα πληρώματά τους[15] . Αυτό με τη σειρά του συνεπαγόταν αδυναμία της Αθήνας να υλοποιήσει όλες τις πλευρές του στρατηγικού σχεδίου του Περικλή, από την εκπόνηση ναυτικών καταδρομικών επιχειρήσεων στα πελοποννησιακά παράλια, ως αντίποινα των διαπραχθεισών λεηλασιών του πελοποννησιακού στρατού στην αττική ύπαιθρο, έως την προστασία από την πειρατεία ή άλλους κινδύνους των εμπορικών πλοίων που τροφοδοτούσαν την πόλη με τα αναγκαία για την επιβίωση του πληθυσμού αγαθά από όλα τα μήκη και πλάτη του ορίζοντα[16] .
Οι επιπτώσεις του λοιμού στη στρατιωτική αποτελεσματικότητα της Αθήνας φάνηκαν αμέσως το καλοκαίρι του 429 που οι Αθηναίοι πολιορκούσαν την Ποτίδαια της Χαλκιδικής. Η επιχείρηση απέτυχε διότι η επιδημία είχε προσβάλει το εκστρατευτικό σώμα το οποίο αριθμούσε συνολικά 4.000 οπλίτες. Μόλις σε 40 μέρες, οι Αθηναίοι μετρούσαν 1.050 νεκρούς μόνο από το λοιμό[17]. Ο Θουκυδίδης δεν αναφέρει περισσότερες πληροφορίες αλλά είναι βάσιμο να υποτεθεί ότι τα θύματα δεν πρέπει να περιορίστηκαν μόνο μεταξύ των οπλιτών αλλά να εξαπλώθηκαν και μεταξύ των κωπηλατών. Άλλωστε, οι στενοί χώροι στους οποίους κάθονταν για να κωπηλατήσουν και οι μηδαμινές μεταξύ τους αποστάσεις, θα πρέπει να απετέλεσαν ευνοϊκές προϋποθέσεις για τη μετάδοση της επιδημίας. Κατ’ επέκταση, είναι σαφές πως η ναυτική ισχύς της πόλης, η οποία στηριζόταν στην ανθρώπινη ενέργεια, εξασθένησε σημαντικά. Επίπλεον, υπάρχει αναφορά βάσει της οποίας η επιχείρηση των Αθηναίων στην Επίδαυρο υπό τον Περικλή, απέτυχε εξαιτίας του λοιμού, ο οποίος κατέστη φόβητρο ακόμα και για τον ντόπιο πληθυσμό που απέφευγε κάθε επαφή με τους επιτιθέμενους Αθηναίους[18] .
            Η ιστορία απέδειξε πως ο θάνατος του Περικλή, του τελευταίου χαρισματικού ηγέτη της Αθήνας κατά τον 5ο αιώνα π.Χ., επηρέασε καταλυτικά τον ευρύτερο στρατηγικό σχεδιασμό της πόλης αφού οι διάδοχοί του, όπως ο Κλέων, ο Υπέρβολος, ο Κλεοφών και φυσικά ο Αλκιβιάδης, εμπνέονταν από μια διαφορετική πολεμική φιλοσοφία που διεπόταν και κατευθυνόταν από προσωπικά κίνητρα και που εν τέλει προκάλεσε σημαντικά πολιτικά και στρατιωτικά σφάλματα τα οποία με τη σειρά τους οδήγησαν στην ήττα και την άνευ όρων συνθηκολόγηση [19]. Επιπλέον, είναι αμφίβολο κατά πόσο οι Αθηναίοι θα επιστράτευαν μια σειρά από κινήσεις αντίθετες προς την ηθική και το δίκαιο, αν ο ηγέτης τους δεν είχε πεθάνει από τη νόσο [20].
Είναι αλήθεια ότι τα αίτια που προκάλεσαν τον λοιμό της Αθήνας αποτελούν μέχρι σήμερα ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της Ιστορίας της Ιατρικής η οποία στηρίχθηκε πρωτίστως στις περιγραφές του Θουκυδίδη[21] και δευτερευόντως σε αρχαιολογικά ευρήματα προκειμένου να καταλήξει σε μια σαφή απάντηση. Βάσει αυτών των περιγραφών, έχουν διατυπωθεί διάφορες υποθέσεις [22] σχετικές με τα αίτια χωρίς όμως να έχουν οδηγήσει σε ασφαλή συμπεράσματα για την ακριβή ταυτότητά του, λόγω της έλλειψης αποδείξεων [23] . Υπάρχει όμως και μια ακόμα εξήγηση που σχετίζεται με τον γεωπολιτικό προσανατολισμό της Αθήνας προς τη θάλασσα και προτείνεται από τον ίδιο το συγγραφέα. Η αυτοκρατορική φυσιογνωμία της πόλης που της προσέδιδε η ναυτική και ευρύτερη θαλάσσια ισχύς, της επέτρεπε να διεξάγει εμπόριο σε όλη τη Μεσόγειο, ακόμα και τα αφρικανικά παράλια. Κατ’ επέκταση, ήταν συχνή η επικοινωνία των αθηναίων εμπόρων με τους λαούς αυτούς στους οποίους, σύμφωνα πάντα με τον Θουκυδίδη, πρωτοεμφανίστηκε η νόσος:

«Η νόσος ήρχισε το πρώτον, ως λέγεται, από την νοτίως της Αιγύπτου κειμένην Αιθιοπίαν, από όπου κατέβη έπειτα εις την Αίγυπτον και την Λιβύην και επεξετάθη εις το πλείστον μέρος της Περσικής αυτοκρατορίας» [24].

Δεδομένης της υψηλής μεταδοτικότητας της ασθένειας, είναι απολύτως φυσιολογικό αυτή να μεταφέρθηκε στο επίνειο της πόλης, τον Πειραιά, και από εκεί σε ολόκληρη την Αθήνα. Παράλληλα, στην αγορά του Πειραιά υπήρχε ειδικός χώρος που πωλούνταν δούλοι από την Αφρική, οι οποίοι αγοράζονταν από τους Αθηναίους και εγκαθίσταντο μέσα στις οικογενειακές εστίες [25]. Φυσικά, δεν πρέπει να λανθάνει της προσοχής το γεγονός ότι η Αθήνα, πόλη ανοιχτή και ανεκτική σε ξένες επιρροές [26], αποτελούσε κέντρο πολιτισμού για ολόκληρο τον Ελληνισμό και όχι μόνο, προσελκύοντας στους κόλπους της ανθρώπους από κάθε περιοχή. Αυτό εξηγεί γιατί η Αθήνα ήταν η μόνη πόλη που επλήγη τόσο βάναυσα από μια κολλητική και θανατηφόρα επιδημία, σε σχέση με άλλες πόλεις που επίσης βρέθηκαν σε κατάσταση πολιορκίας να αναγκάστηκαν να περιορίσουν τον πληθυσμό τους εντός των τειχών τους [27].


Η Ναυμαχία στους Αιγός Ποταμούς (405 π.Χ.)
ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΗΣΗ: Sandra Delgado
https://sandradelgado.com/project/batalla-de-egospotamos/

Επειδή η ύδρευση του Πειραιά γινόταν από δεξαμενές όπου το νερό ήταν στάσιμο, η εξάπλωση του λοιμού ήταν εύκολη. Αν σε αυτό συνυπολογιστούν η καλοκαιρινή ζέστη, οι πλημμελείς συνθήκες ατομικής υγιεινής και τα επακόλουθα προβλήματα που προκαλούνταν στη δημόσια υγεία λόγω των συνθηκών συνωστισμού του αθηναϊκού πληθυσμού εντός των τειχών της πόλης [28] και διαρκουσών των διεξαχθεισών πελοποννησιακών λεηλασιών, ως αποτέλεσμα της γεωστρατηγικής επιλογής του Περικλή ν’ αποφευχθεί η χερσαία σύγκρουση με τον εχθρό, γίνεται απολύτως κατανοητή η ταχύτητα με την οποία εξαπλώθηκε η ασθένεια. Με λίγα λόγια, η ναυτική φυσιογνωμία της πόλης, της εξασφάλιζε την κυριαρχία στις θάλασσες της κεντρικής και ανατολικής Μεσογείου διευκολύνοντας την αθρόα εισαγωγή αγαθών που επέτρεψαν στον Περικλή να σχεδιάσει το γεωστρατηγικό του πλάνο βασισμένο πάνω στη ναυτική ισχύ. Αυτό όμως εμπεριείχε δυο βασικά μειονεκτήματα: το πρώτο ήταν ο περιορισμός του αθηναϊκού πληθυσμού εντός των τειχών της πόλης υπό συνθήκες σχεδόν ασφυκτικές. Το δεύτερο ήταν η ανά τη Μεσόγειο επαφή των αθηναίων εμπόρων με πληθυσμούς κατώτερου πολιτισμικού επιπέδου και χωρίς ιατροφαρμακευτική υποστήριξη που δεν τηρούσαν βασικούς κανόνες υγιεινής και άρα ήταν πιο ευάλωτοι σε μολυσματικές ασθένειες.
Παρόλ’ αυτά, ο Θουκυδίδης κάνει μια ενδιαφέρουσα αναφορά που χρήζει προβληματισμού:

«Εις δε την πόλιν των Αθηνών ενέσκηψεν αιφνιδίως και προσέβαλε κατά πρώτον τους κατοίκους του Πειραιώς, και δια τούτο ελέχθη από αυτούς ότι οι Πελοποννήσιοι είχαν ρίψει δηλητήριον εις τας δεξαμενάς, διότι κρήναι δεν υπήρχαν ακόμη εκεί» [29].

Οι Αθηναίοι, βιώνοντας τη σφοδρότητα της επιδημίας, είχαν την υπόνοια πως είχαν πέσει θύμα δηλητηρίασης εκ μέρους των αντιπάλων τους και αν υπάρχει κάποια βάση σε αυτό, τότε μιλάμε για μια πρώιμη μορφή βιολογικού πολέμου [30]. Μπορεί αυτή να είναι η μοναδική αναφορά στην Ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου που οι αντίπαλοι των Αθηναίων μνημονεύονται ως πιθανοί υπαίτιοι της πρόκλησης του λοιμού, αλλά αυτό δε σημαίνει πως στην αρχαιότητα οι εμπόλεμοι δεν επιστράτευαν αντίστοιχες μεθόδους για να εξοντώσουν τους αντιπάλους τους [31]. Βάσει αυτού του δεδομένου, μπορεί να θεμελιωθεί ο ακόλουθος τολμηρός συλλογισμός: ίσως ο λοιμός να προκλήθηκε πράγματι από τη δηλητηρίαση του πόσιμου νερού στην Αθήνα όταν οι Πελοποννήσιοι διαπίστωσαν πως οι λεηλασίες της πρώτης χρονιάς απέβησαν αναποτελεσματικές. Επιπλέον, μπορεί η μέθοδος αυτή να χρησιμοποιήθηκε προκειμένου να αντισταθμίσει την αδυναμία τους να αντιμετωπίσουν την Αθήνα στη θάλασσα. Με άλλα λόγια μπορεί ο Αρχίδαμος, που περισσότερο από τον καθένα εντός της Πελοποννησιακής Συμμαχίας είχε συνειδητοποιήσει πόσο μάταιο ήταν να συγκρουστούν με την Αθήνα λόγω του διαφορετικού γεωστρατηγικού προσανατολισμού, να επιστράτευσε τη συγκεκριμένη μέθοδο ανορθόδοξου πολέμου προκειμένου να αντιμετωπίσει «εκ των έσω» τη ναυτική ισχύ του αντιπάλου. Αν αυτό ευσταθεί, τότε πρόκειται για μια από τις ευφυέστερες κινήσεις σε επίπεδο στρατηγικής, βάσει των προκληθεισών συνεπειών [32]. Μάλιστα, ο συγκεκριμένος συλλογισμός θα μπορούσε να ενισχυθεί ακόμα περισσότερο από το ότι: πρώτον, την επόμενη χρονιά (429) οι Πελοποννήσιοι δεν εκστράτευσαν εναντίον της αττικής υπαίθρου, πιθανότατα γιατί ήταν ικανοποιημένοι από τα αποτελέσματα της συγκεκριμένης κίνησης [33], δεύτερον, από τη χρονική σύμπτωση του ξεσπάσματος του λοιμού με την άφιξη του πελοποννησιακού στρατού στην Αττική [34] και τρίτον, από την παρατήρηση ότι η μοναδική πόλη που εβλήθη τόσο σφοδρά από την επιδημία ήταν μόνο η Αθήνα[35] .

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Α.23. Ο Hanson V.D., 2005, σελ.339, υποσημ.1, ερμηνεύοντας την αναφορά του Θουκυδίδη, πιστεύει πως ο λοιμός ήταν η μεγαλύτερη καταστροφή που ενέσκυψε επάνω στους Έλληνες κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου ξεπερνώντας σε μέγεθος και σοβαρότητα τη συντριβή των Αθηναίων στη Σικελία και το αιματοκύλισμα στο ανατολικό Αιγαίο και τον Ελλήσποντο κατά την τρίτη και τελευταία φάση της σύγκρουσης.
[2] Β.57.
[3] Β.47. Βλ. Page D.L., 1953, σελ. 97-119.
[4] Β.52-53.
[5] Ο Soupios M.A., 2004, σελ. 45–51, θεωρεί πως τα εγκλήματα που διέπραξαν οι Αθηναίοι στη Μήλο είχαν τις ρίζες τους στο λοιμό που προσέβαλε την πόλη. Αυτό όμως δε φαίνεται ιδιαίτερα πιθανό αφού ανέκαθεν στην Ιστορία πόλεις με αυτοκρατορική φυσιογνωμία προέβαιναν σε ομαδικές σφαγές και εκτελέσεις (σελ.50). Επίσης, υποστηρίζει πως ο λοιμός συνέβαλε αποφασιστικά στο αποτέλεσμα του Πελοποννησιακού Πολέμου αλλάζοντας συνολικά τη ροή της ιστορίας ολόκληρης της κλασικής και ελληνιστικής περιόδου και κατ’ επέκταση της εξέλιξης του δυτικού πολιτισμού, διότι στέρησε από την Αθήνα πολύτιμο ανθρώπινο δυναμικό, ικανή ηγεσία και προκάλεσε ηθική παρακμή (σελ.50-51).
[6] Hanson V.D., 2005, σελ.77.
[7] Β.47-54.
[8] Β.35-46.
[9] Ο Hanson V.D 2005, σελ.67, υποστηρίζει πως ο Θουκυδίδης έχει τοποθετήσει την περιγραφή του λοιμού αμέσως μετά τα εγκωμιαστικά για την Αθήνα και τους πολίτες της σχόλια του Επιταφίου, προκειμένου να περιγράψει με τα εντονότερα χρώματα πόσο αδιόρατα και απρόβλεπτα είναι η ανθρώπινη μοίρα και ο πόλεμος και επιπλέον, να εντυπωσιάσει τους αναγνώστες του για το μέγεθος της ηθικής παρακμής στην οποία μπορούσε να υποπέσει ακόμα και ο πιο προηγμένος ανθρώπινος πολιτισμός.
[10] Τα συμπτώματα αυτής της οξύτατης μεταδοτικής ασθένειας ήταν ποικίλα: ο υψηλός πυρετός, ο ερεθισμός του προσώπου και των ματιών, του λαιμού και της γλώσσας. Παράλληλα, προκαλούσε έντονο βήχα και οξείς πόνους στο στήθος, επηρέαζε το αναπνευστικό σύστημα, προκαλούσε βίαιους εμετούς και κατ’ επέκταση την αδυναμία του ασθενούς να σιτιστεί. Ακολουθούσαν ακατάπαυστες διάρροιες και σπασμοί ενώ ολόκληρο το σώμα καιγόταν με συνέπεια την πρόκληση εξανθημάτων και πληγών. Επίσης, προσβάλονταν τα άκρα και τα γεννητικά όργανα σε συνέπεια τη μερική ή ολική παράλυση του ασθενούς ενώ υπήρξαν πολλές περιπτώσεις τύφλωσης και αμνησίας.
[11] Hanson V.D., 2005, σελ.80.
[12] Ο υπολογισμός του ποσοστού απωλειών από το λοιμό ανήκει στον Adcock F.E., 1940, σελ.201.
[13] Το αθηναϊκό ιππικό απώλεσε σε μια μόνο χρονιά (430) περισσότερους ιππείς απ’ όσους κατά τη διάρκεια ολόκληρου του Πελοποννησιακού Πολέμου. Βλ. Strauss B., 1986, σελ.75-8. Ο Hanson V.D., 2005, σελ.79, προβαίνει σε αξιόπιστους υπολογισμούς των αθηναϊκών απωλειών, για να καταλήξει να παρομοιάσει το λοιμό της Αθήνας με τις μάχες του Σομμ και του Στάλινγκραντ.
[14] Gomme AW.,1967, σελ.6. Επίσης, βλ. Hanson V.D., 2005, σελ.81.
[15] Ο Hanson V.D., 2005, σελ.82, επισημαίνει πως οι Αθηναίοι αντιλαμβάνονταν τόσο την ναυτική όσο και τη χερσαία τους ισχύ με όρους «προ» του ξεσπάσματος και «μετά» την ίαση της επιδημίας.
[16] Ο Hanson V.D., 2005, σελ.264, υποστηρίζει πως ο λοιμός και η καταστροφή στη Σικελία ήταν τα σημαντικά γεγονότα που μείωσαν δραματικά το ανθρώπινο δυναμικό του αθηναϊκού πολεμικού στόλου αναγκάζοντάς το να αναζητήσει πληρώματα εκτός Αθήνας, προκειμένου να επανδρώσει τα πλοία και να συνεχίσει την πολεμική προσπάθεια.
[17] Β.58.
[18] Πλούταρχος, Περικλής, 35.3.
[19] «Αυτοί όμως, μετά τον θάνατόν του, όχι μόνον έπραξαν τα εναντία ακριβώς από όλα αυτά, αλλά και εις ζητήματα, τα οποία εφαίνοντο άσχετα με τον πόλεμον, ηκολούθησαν, από προσωπικάς φιλοδοξίας και ιδιοτέλειαν, επιζήμιον δια τας Αθήνας και τας προς τους συμμάχους σχέσεις πολιτικήν, η οποία εν περιπτώσει επιτυχίας θα έφερε τιμήν και ωφέλειαν εις ιδιώτας κυρίως, αποτυγχάνουσα όμως θα έφερε βλάβην εις την πόλιν κατά την διεξαγωγήν του πολέμου», Β.65. Προφανώς στο ερώτημα «τι θα είχε συμβεί αν δεν πέθαινε ο Περικλής» δε μπορεί να υπάρξει απάντηση.  Όμως είναι δύσκολο ν’ αποφευχθεί ο πειρασμός των υποθέσεων. Είναι μάλλον λογικό να υποτεθεί ότι οι σπαρτιατικές εκκλήσεις για ειρήνευση μετά τα γεγονότα της Σφακτηρίας το 425-424 θα είχαν γίνει δεκτές και ο πόλεμος να τελείωνε εκεί, όμως οι επαχθείς όροι που ζήτησε ο φιλοπόλεμος Κλέων εξασφάλισαν τη συνέχιση των εχθροπραξιών. Επίσης, «αν ζούσε ο Περικλής» η Σικελική Εκστρατεία δεν θα είχε πραγματοποιηθεί διότι ήταν αντίθετη προς τη βασική γεωστρατηγική επιλογή του αθηναίου ηγέτη να μην επιχειρηθεί η επέκταση της αθηναϊκής κυριαρχίας διαρκούντος του πολέμου. Η παρουσία όμως του Αλκιβιάδη στην πολιτική ζωή της πόλης εκείνη την εποχή την κατέστησε δυνατή με τα γνωστά καταστροφικά αποτελέσματα. Επιπλέον, ενδιαφέρουσες κρίσεις για τους διαδόχους του Περικλή σε επίπεδο πολιτικής ρητορικής και στρατηγικού σχεδιασμού κάνει ο Kagan D., 1991, σελ.260-74, αν και αναγνωρίζει αυστηρότητα στο Θουκυδίδη.
[20] Hanson V.D., 2005, σελ.78. Στο ίδιο μήκος κύματος κινείται και ο Soupios M.A., 2004, σελ.45-51, που υποστηρίζει ότι οι φρικαλεότητες που προκάλεσαν οι Αθηναίοι στη Μήλο και τη Σκιώνη είχαν τις ρίζες τους στο λοιμό και την ηθική παρακμή που προκάλεσε.
[21] Η περιγραφή του Θουκυδίδη θεωρείται απολύτως ακριβής και αξιόπιστη διότι και ο ίδιος σε ηλικία περίπου 30 ετών, είχε νοσήσει αλλά κατάφερε να επιβιώσει του λοιμού, ενώ ο σκοπός των καταγραφών του αποβλέπει στην πρόβλεψη και έγκαιρη διάγνωση: «Αλλ' εγώ, που και ο ίδιος έπαθα από την νόσον, και με τα ίδια τα μάτια μου είδα άλλους πάσχοντας, θα εκθέσω την πραγματικήν της πορείαν και θα περιγράψω τα συμπτώματά της, η ακριβής παρατήρησις των οποίων θα επιτρέψη ασφαλέστερον εις τον καθένα που θα ήθελε να τα σπουδάση επιμελώς να κάμη την διάγνωσίν της, εάν ποτέ ήθελε και πάλιν ενσκήψει», Β.48.
[22] Η επιστημονική τεκμηρίωση της αιτίας του λοιμού της Αθήνας εξασφαλίσθηκε από το υλικό αρχαιολογικής ανασκαφής της περιόδου 1994 - 1995, που πραγματοποιήθηκε υπό την εποπτεία της αρχαιολόγου κ. Έφης Μπαζιοτοπούλου - Βαλαβάνη και την ευθύνη της 3ης Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, στην περιοχή του αρχαίου νεκροταφείου της Αθήνας, στον Κεραμεικό. Στην ανασκαφή αυτή ανακαλύφθηκε ένας ομαδικός τάφος περίπου 150 ατόμων, που χρονολογήθηκε από τους αρχαιολόγους στην περίοδο του λοιμού, μεταξύ 430-426. Ο συγκεκριμένος τάφος δεν είχε μνημειακό χαρακτήρα, καθώς τα σώματα των νεκρών βρέθηκαν στοιβαγμένα σε θέσεις που υποδήλωναν ότι θάφτηκαν βιαστικά, χωρίς τη συνηθισμένη φροντίδα που επέβαλε ο σεβασμός των αρχαίων Ελλήνων στους νεκρούς. Με βάση τα ευρήματα αυτά, ομάδα ελλήνων επιστημόνων διατύπωσε τη θεωρία ότι πρόκειται για θύματα του λοιμού της Αθήνας, και αποφάσισε να προχωρήσει σε εργαστηριακή μελέτη του σκελετικού υλικού, με σκοπό την ταυτοποίηση του μικροβιακού παράγοντα που προκάλεσε τον θάνατό τους. Τα αποτελέσματα της μελέτης αυτής δημοσιεύτηκαν στην Ιατρική Επιθεώρηση International Journal of Infectious Diseases.
[23] Η ταυτότητα του λοιμού έχει απασχολήσει τόσο τους κλασικούς, όσο και τους ιατρικούς ερευνητές. Ο Page D.L., 1953, σελ.97-119, παρέχει μια εμπεριστατωμένη γλωσσολογική και ετυμολογική ανάλυση με έμφαση στη φρασεολογία που χρησιμοποιεί ο Θουκυδίδης. Λαμβάνοντας υπόψη του τις θεωρίες ιατρικών μελετητών, ο Page αναφέρει πως οι περισσότεροι πιστεύουν ότι ο λοιμός ήταν είτε ευλογιά, είτε τυφοειδής πυρετός, είτε οστρακιά, είτε βουβωνική πανώλη, ενώ ένας σημαντικός αριθμός θεωρεί ότι η αναγνώριση της ταυτότητας του λοιμού είναι αδύνατη (σελ.113). Πάντως, ο ίδιος καταλήγει πως οι λεπτομερείς αναφορές των συμπτωμάτων της νόσου από τον Θουκυδίδη, περιγράφουν την ιλαρά (σελ.119). Τελευταίως, είναι πολλοί εκείνοι που ταυτίζουν τον λοιμό με τον ιό του έμπολα, κυρίως εξαιτίας της υψηλής θνησιμότητας και της σφοδρότητας των συμπτωμάτων.
[24] Β.48.
[25] Ο Hale J.R., 2009, σελ.231, εκφράζει τη βεβαιότητα πως ο λοιμός προήλθε από την Αφρική (από την Αιθιοπία στον ποταμό Νείλο και από εκεί στα λιμάνια του Δέλτα) απορρίπτοντας οποιαδήποτε άλλη εκτίμηση για την προέλευσή του.
[26] «(...) ότι δηλαδή πρώτον μεν έχομεν τας πύλας της πόλεώς μας ανοικτάς εις όλους, και ουδέποτε δια ξενηλασίας εμποδίζομεν κανένα να μάθη ή ίδη κάτι τι, εκ φόβου μήπως, εάν δεν το κρύψωμεν, το ίδη κανείς από τους εχθρούς μας και ωφεληθή», Β.39.
[27] Hanson V.D., 2005, σελ.65.
[28] Ο Διόδωρος, 12.45.2, αναφέρει το συνωστισμό του αθηναϊκού πληθυσμού ως τη βασική αιτία της πρόκλησης της επιδημίας.
[29] Β.48.
[30] Ο Hanson V.D., 2005, σελ.70, χαρακτηρίζει «παρανοϊκή λογική» τις υπόνοιες των Αθηναίων αλλά αναγνωρίζει πως κατά τη διάρκεια μιας πολεμικής σύγκρουσης, ο φόβος δηλητηρίασης ποταμών, συντριβανιών και στερνών ήταν υπαρκτός και διαρκής.
[31] Ο Παυσανίας,Φωκικά, Λοκρών Οζόλων, 37.7-8, αναφέρεται στη δηλητηρίαση του νερού της φωκικής πόλης Κίρρας από τον Σόλωνα κατά τη διάρκεια του Α’ Ιερού Πολέμου (595-585) με λευκό ελλέβορο, που ήταν εξαιρετικά τοξικό δηλητήριο, προκειμένου οι κάτοικοί της να εξαναγκαστούν σε παράδοση. Η Mayor Α., 2003, σελ.99-118, καταγράφει μια σειρά από αρχαίες αναφορές που αποδεικνύουν ότι οι Έλληνες επιδίδονταν συχνά στη χρήση μεθόδων εξόντωσης του αντιπάλου που στη σημερινή εποχή ονομάζονται «όπλα μαζικής καταστροφής».
[32] Ο Hanson V.D., 2005, σελ.82, καταλήγει πως ο Θουκυδίδης πίστευε ότι ο λοιμός ήταν μια παθογενής κατάσταση που προκλήθηκε από τις δυσμενείς συνθήκες που διαμορφώθηκαν στην Αθήνα από τον εγκλεισμό του πληθυσμού εντός των τειχών και δεν απετέλεσε αποτέλεσμα ανθρώπινης παρέμβασης. Το πόρισμά του βασίζεται στο γεγονός ότι ο Ιστορικός ασχολήθηκε πολύ λιγότερο με τον λοιμό σε σχέση με τη σικελική καταστροφή, αν και οι απώλειες που υπέστησαν οι Αθηναίοι στη δεύτερη περίπτωση, ήταν σημαντικά λιγότερες σε σχέση με την πρώτη. Επίσης, στη σελ.309, θεωρεί πως ο λοιμός ήταν ένα αναπάντεχο φυσικό φαινόμενο και συνολικά απορρίπτει την περίπτωση της ολιγαρχικής στρατηγικής διορατικότητας και εμπνευσμένης πολεμικής τακτικής εκ μέρους των Πελοποννησίων.
[33] Ο Meyer E., 1956, σελ.42, εκφράζει μια διαφορετική άποψη: θεωρεί πως οι Πελοποννήσιοι απώλεσαν μια τεράστια ευκαιρία να ισοπεδώσουν τους Αθηναίους εκστρατεύοντας για δεύτερη φορά το ίδιο καλοκαίρι εναντίον της Αττικής, αλλά δεν το έκαναν διότι φοβήθηκαν τη σφοδρότητα του λοιμού, δε μπόρεσαν να πείσουν τους συμμάχους τους να τους ακολουθήσουν ή διότι απλά υστερούσαν σε φαντασία.
[34] «Ευθύς δε με την αρχήν του επομένου θέρους, οι Πελοποννήσιοι και λοιποί σύμμαχοι, με τα δύο τρίτα των δυνάμεών των, όπως και την πρώτην φοράν, υπό την αρχηγίαν του βασιλέως των Λακεδαιμονίων Αρχιδάμου, υιού του Ζευξιδάμου, εισέβαλαν εις την Αττικήν, όπου στρατοπευδεύσαντες ήρχισαν να ερημώνουν την γην. Και πριν παρέλθουν πολλαί ημέραι από της εισβολής, παρουσιάσθη δια πρώτην φοράν εις τας Αθήνας ο λοιμός», Β.47.
 [35] Ο Θουκυδίδης αναφέρει πως ο λοιμός είχε παρουσιαστεί και σε άλλες πόλεις, αναφέροντας ως παράδειγμα τη Λήμνο, αλλά «πουθενά δεν εμνημονεύετο λοιμώδης νόσος τοιαύτης εκτάσεως, ούτε φθορά ανθρώπων τόσον μεγάλη», Β.47.



ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Διόδωρος, Ιστορική Βιβλιοθήκη.
Gomme A.W., 1967, The population of Athens in the fifth and fourth centuriesB.C., Chicago.
Hale J.R., 2009, Οι Άρχοντες των Θαλασσών, η Επική Ιστορία του Αθηναϊκού Στόλου και η Γέννηση της Δημοκρατίας (ελλ.εκδ.2010), London.
Hanson V.D., 2005, A War like no Other, How the Athenians and Spartans fought the Peloponnesian War, New York.
Kagan D., 1991, Pericles of Athens and the Birth of Democracy, New York.
Meyer E., 1956, Geschichte des Altertums IV, Basel.
Page D. L., 1953, “Thucydides' Description of the Great Plague at Athens”, CQ, Vol. 3, σελ. 97-119.
Παυσανίας, Φωκικά, Λοκρών Οζόλων.
Πλούταρχος, Περικλής.
Soupios M.A., 2004, “Impact of the plague in Ancient Greece”, Infectious Disease Clinics of North America 18, σελ. 45–51.
Strauss B., 1986, Athens after the Peloponnesian War: Class, Faction and Policy, 403-386 B.C., Ithaca, New York.





Τετάρτη, 1 Αυγούστου 2018

Γιατί η λέξη έξαλα (του σκάφους) γράφεται με ένα λάμδα (λ);


Γιατί η λέξη έξαλα (του σκάφους) 
γράφεται με ένα λάμδα (λ);

Με τον όρο «ἔξαλα» εννοούμε τα μέρη του σκάφους που βρίσκονται επάνω από την επιφάνεια της θαλάσσης.  Η λέξη είναι αρχαία ελληνική
«ἔξαλα» < ἐξ(ἐκ) + ἅλς.
ἅλς, με άρθρο γένους αρσενικού  (ο ἅλς) =  το αλάτι 
(εξ ου και οι λέξεις: άλμη, αλμυρός, αλίπαστος κ.α.)
ἅλς, με άρθρο γένους θηλυκού (ἅλς) = η θάλασσα 
(εξ ου και οι λέξεις: αλιεία, αλιεύς, παραλία, σκόπελος κ.α.).


ΦΩΤΟ: Marie Therese Magnan
https://www.flickr.com/photos/marite2008/
Τα «ἔξαλα» συνεπώς είναι τα μέρη του σκάφους που βρίσκονται έξω από την ἅλα, την θάλασσα.
Από την αρχαία λέξη «ἅλς» που σημαίνει θάλασσα έχουμε, μεταξύ άλλων θαυμασίων ναυτικών όρων, τους ακόλουθους: 
ἴσαλα < ἴσος + ἅλς. Δηλαδή τα μέρη τους σκάφους που είναι ἴσα μὲ τὴν θαλασσία επιφάνεια, (π.χ. ίσαλος γραμμή) καθώς και
ὕφαλα < ὑπὸ + ἅλς. Δηλαδή εκείνα που βρίσκονται κάτω ἀπὸ τὴν θαλασσία επιφάνεια (κοινώς: τα βρεχάμενα).

ΦΩΤΟ: Περί Αλός Κρίστυ Εμίλιο Ιωαννίδου

Προσοχή: Ο όρος «έξαλα» δεν έχει καμμία σχέση με τη λέξη «έξαλλος» (ἔξαλλος < ἐξ + ἄλλος ) που σημαίνει ο εκτός εαυτού, ο αλλόφρων, ο ξέφρενος.
Το Περί Αλός προτείνει:
Επισκεφθείτε:
Η μαγεία της Ελληνικής Γλώσσας ΕΔΩ http://hellenicglotta.blogspot.com/

Διαβάστε:
Κ.Ε.Ιωαννίδου, Λεξικό Αρχαίων Ελληνικών Ναυτικών Όρων, Αθήνα: Historical Quest 2014.


Δευτέρα, 16 Ιουλίου 2018

Ποικίλα καλοκαιρινά 2018


Ποικίλα καλοκαιρινά 2018
 Περί Αλός
Αγαπητοί φίλοι σας προτείνουμε για το καλοκαίρι ποικίλα θέματα του Περί Αλός τα οποία μπορείτε καθημερινά να απολαμβάνετε στη σελίδα μας  στο facebook
Ρίξτε μια ματιά σε ορισμένα: 

Το πλοίο-νηπιαγωγείο "Kindergarten ship Caracciolo" δημιουργήθηκε από την Giulia Civita Franceschi (1870-1957), η λειτουργία του οποίου διήρκεσε από το 1913 έως το 1928. Η Franceschi πήρε το πλοίο"Caracciolo" του αφαίρεσε τον πολεμικό εξοπλισμό, και το αγκυροβόλησε στο λιμάνι της Νάπολης.  Εκεί συγκέντρωνε παιδιά της πόλης που ήταν ορφανά, εκαταλλημένα ή που οι γονείς οδηγούνταν στη φυλακή και τα εκπαίδευε να ζήσουν ως ναυτικοί, ικανοί να οδηγήσουν ένα εμπορικό  ή πολεμικό πλοίο. Το "Caracciolo" επίσης αποτελούσε και σπίτι για 735 παιδιά κι εφήβους! Σήμερα, υπάρχει μια μόνιμη έκθεση στο Μουσείο της Θάλασσας στο Bagnoli (Νάπολη) όπου διατηρούνται όλα τα ιστορικά έγγραφα και παλιές φωτογραφίες που σχετίζονται με την κατάρτιση πλοίου Caracciolo.

Περισσότερες πληροφορίες (στην αγγλική) θα βρείτε εδώ: http://www.atlasobscura.com/articles/kindergarten-ships-italy-education-street-children





Το SS Bessemer (ή Bessemer Saloon) ήταν ένα πειραματικό επιβατηγό ατμόπλοιο με swinging καμπίνα, που επινόησε η μηχανικός και εφευρέτης Sir Henry Bessemer, για την καταπολέμηση της ναυτίας!


Το σαλόνι μπορούσε με αναρτήρες να διατηρηθεί σε οριζόντια θέση μηχανικά και να απομονώσει τους επιβαίνοντες από την κίνηση του πλοίου. Την  ιδέα κατοχύρωσε με πατέντα ο Sir Henry Bessemer τον Δεκέμβριο 1869 και δημιούργησε μια ανώνυμη εταιρεία, το Saloon Ship Company, για ατμόπλοια που θα πραγματοποιούσαν ταξίδια μεταξύ Αγγλίας και Γαλλίας.
Δυστυχώς στη πράξη υπήρξαν πολλά προβλήματα (ατυχήματα), το πλοίο δεν μπόρεσε να ανταπεξέλθει των προσδοκιών του, και η κακή απόδοσή του είχε σαν αποτέλεσμα τη διάλυση της εταιρίας το 1876.
Περισσότερα για το πλοίο αυτό (στην αγγλική) εδώ:




Ο πιο "παλιός κύριος"!
Όχι φίλοι μου. Δεν είναι εξωγήινος! Είναι ο πιο «παλιός κύριος»! Το πιο γνωστό αντικείμενο στο Μουσείο Raahe της Φινλανδίας είναι μια στολή καταδύσεως από τις αρχές του 18ου αιώνα, δωρεά του Πλοιάρχου Leufstadius τη δεκαετία του 1860 γνωστή με το όνομα "the Old Gentleman".
Η στολή κατασκευάστηκε κυρίως από δέρμα αγελάδας. Οι ραφές είναι ραμμένες με κερωμένο νήμα και σφραγισμένες με πίσσα. Η στολή έγινε αδιάβροχη απο ένα μείγμα χοιρινού λίπους και πίσσας. Η κουκούλα ενισχύεται από το εσωτερικό με ξύλινο σκελετό. Στο επάνω μέρος της κουκούλας υπάρχει ένα άνοιγμα για ξύλινο αγωγό αέρα.
Περισσότερα (στην αγγλική) θα βρείτε εδώ:
http://museum-of-artifacts.blogspot.gr/2017/07/one-of-oldest-diving-suits-in-existence.html





Το σκάφος απογειώθηκε ή απονηώθηκε από το αεροπλανοφόρο;


Το σωστό είναι απονηώθηκε.
Απονήωση < από + ναῦς (η ναῦς = το πλοίο στην αρχ. ελληνική):
η ανύψωση αεροσκαφών ή ελικοπτέρων από το κατάστρωμα αεροπλανοφόρου πλοίου. Αντίθετο: προσνήωση (προς + ναῦς).
ΦΩΤΟ: Απονήωση ενός F-35C Lightning II από τον αριστερό καταπέλτη  του αεροπλανοφόρου USS Dwight D. Eisenhower (CVN69) στον Ατλαντικό Ωκεανό, 4 ΟΚΤ, 2015. U.S. Navy photo by Petty Officer 3rd Class Jameson E. Lynch



Αυτό το γνωρίζατε; Το αναφέρει ο Ηρόδοτος!


Το αιγυπτιακό βροχοπούλι ή τροχίλος έχει πολύ φιλικές σχέσεις με τον κροκόδειλο.
[…γιατί όταν ο κροκόδειλος βγαίνει στην ξηρά και ξαπλώνει με το στόμα του ορθάνοιχτο (πράγμα το οποίο κάνει συνήθως στραμμένος προς τη δύση), το πουλί πηδά μέσα και καταβροχθίζει τις βδέλλες. Ο κροκόδειλος το απολαμβάνει και δεν πειράζει ποτέ το πουλί].
«…ἐπεὰν γὰρ ἐς τὴν γῆν ἐκβῇ ἐκ τοῦ ὕδατος ὁ κροκόδειλος καὶ ἔπειτα χάνῃ ἔωθε γὰρ τοῦτο ὡς ἐπίπαν ποιέειν πρὸς τὸν ζέφυρον), ἐνθαῦτα ὁ τροχίλος ἐσδύνων ἐς τὸ στόμα αὐτοῦ καταπίνει τὰς βδέλλας: ὁ δὲ ὠφελεύμενος ἥδεται καὶ οὐδὲν σίνεται τὸν τροχίλον».
(Ηροδότου, Ιστορίαι, Β 68)
ΦΩΤΟ: Κροκόδειλος του Νείλου (Crocodylus niloticus) με αιγυπτιακό πτηνό (Pluvianus aegyptius) - ψηφιακή ανακατασκευή του λαϊκού μύθου που αποδίδεται στον Ηρόδοτο, 5ος αιώνας π.Χ. Αφρική.ΦΩΤΟ: http://6iee.com/516505.html


Ποια πέταξε το πλεκτό της στο βυθό;;; εεεε;;;


χα χα .. Αυτό που βλέπετε δεν είναι πλεκτό, είναι τα αυγά ενός απο τα μεγαλύτερα σε όγκο γαστερόποδα της Μεσογείου, γνωστά με το όνομα Μπουχώνα ή μπουρού (Tona galea). Η εκπληκτική φωτογραφία είναι του φίλου μας δύτη Κώστα Λαδά (kostasladas.blogspot.gr).
Θαυμάστε υπέροχες φωτογραφίες απο θαλάσσιους οργανισμούς εδω: https://kostasladas.blogspot.com/2010/08/blog-post_7262.html




Όταν ο Βελισάριος ξεκίνησε την εκστρατεία του, στις 21 Ιουνίου 533,  με ισχυρό Στόλο 500 μεταγωγικών και 92 πολεμικών πλοίων κατά του βανδαλικού βασιλείου της Αφρικής αντιμετώπισε μεταξύ άλλων, κι ένα σοβαρότατο πρόβλημα: το πλήρωμα έπασχε από δυσεντερεία!
«Επειδή κατά τον πλουν και εν Μεθώνη τα πληρώματα υπέφεραν εκ δυσεντερείας προελθούσης εκ κακής ποιότητος του διανεμηθέντος άρτου, ο Βελισσάριος διέταξε τα αποβιβασθούν εις την ξηράν άπαντες οι στρατιώται και άνδρες των πληρωμάτων των πλοίων, εξυγίανε τα σκάφη, παρέλαβε νέα τρόφιμα και τότε μόνον επανέλαβε τον πλουν. Η δυσεντερεία, κατά τον Προκόπιο, ωφείλετο εις αισχροκέρδειαν του «υπάρχου» (αρχηγού της επιμελητείας) Ιωάννου, ο οποίος διέταξε να μη ψηθούν καλά οι άρτοι δια να ζυγίζουν βαρύτερα, πράγμα το οποίον προεκάλεσε την αποσύνθεσιν των».
ΠΗΓΗ: Κ.Α. Αλεξανδρή, Η Θαλασσία Δύναμις εις την Ιστορίαν της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, Εκδοση της Ιστορικής Υπηρεσίας Β.Ν., Αθήναι, 1957, σελ. 111.
Εικονογράφηση: Kostas Nikellis, https://kosv01.deviantart.com/



Γιατί είναι λάθος να λέμε ότι οι δύτες φέρουν φιάλες οξυγόνου; Τι περιέχουν τελικά οι φιάλες των δυτών; Οξυγόνο; Άζωτο; η ατμοσφαρικό αέρα;

Οι φιάλες των δυτών περιέχουν ατμοσφαιρικό αέρα (79% άζωτο και 21% οξυγόνο). Αν περιείχαν 100% οξυγόνο τι θα συνέβαινε; Το οξυγόνο, σε αυτή τη ποσότητα, μετά τα 6 μέτρα αρχίζει να γίνεται τοξικό και ο άνθρωπος θα πάθαινε σοβαρές τοξικές βλάβες στο κεντρικό νευρικό σύστημα.
Έκθεση οξυγόνου σε πίεση 4 ατμ. (30 μέτρα) για 30’-60’ συνήθως προκαλεί σπασμούς και κώμα.
Για όποιον ενδιαφέρεται να μάθει περισσότερες πληροφορίες εδώ:
http://aquatec.gr/wp-content/uploads/2013/12/fisiki-Fisiologia.pdf
ΦΩΤΟ: Νίκος Γκίκας.



Το ξέρετε; Το έγραψε ο Αριστοτέλης



[Οι ψαράδες υποστηρίζουν ότι βάζουν ψητό χταπόδι στους κιούρτους μόνο και μόνο για την έντονη μυρωδιά του].
«Τοὺς δὲ πολύπους φασὶν ὀπτήσαντες εἰς τοὺς κύρτους ἐντιθέναι οὐδενός ἄλλου χάριν ἤ τῆς κνίσης» (Αριστοτέλους, Των περί τα ζώα Ιστοριών Δ’ 534b).
Στη φωτογραφία βλέπετε παραδοσιακό κιούρτο στην Ambon, στην επαρχία Maluku της Ινδονησίας.
ΦΩΤΟ: Joe Lin
https://www.flickr.com/photos/shrjou/




«… οι μηχανές στα ατμόπλοια απαιτούσαν την καύση άνθρακα, τον οποίον πρωοθούσαν οι θερμαστές στους καυστήρες με πτυοσκάπανα.
Έτσι οι ναυτικοί του μηχανοστασίου ήταν εκτεθειμένοι σε μεγάλες θερμοκρασίες, σε υψηλό θόρυβο και σε υψηλές  πυκνότητες ανθρακόσκονης που διαχεόταν στον αέρα που ανέπνεαν, με αποτέλεσμα να υποφέρουν από σοβαρές βλάβες (συχνά και καρκίνους) στο αναπνευστικό επιθήλιο, στο νευρικό σύστημα, στα αισθητήρια όργανα αλλά και στο αναπαραγωγικό σύστημα (μείωση γονιμότητας ή και ανικανότητα, λόγω έκθεσης των όρχεων στην αυξημένη θερμότητα)».
ΠΗΓΗ: Ειρήνη Σαρόγλου-Τσάκου M.D., Υγεία εν πλω, Αθήνα 2011. σελ. 116.
ΦΩΤΟ: Μέλη του πληρώματος του ελληνικού ατμπλοίου ΙΩΣΗΦΟΓΛΟΥ, που ναυπηγήθηκε το 1913 στο Ηνωμένο Βασίλειο. http://www.greekshippingmiracle.org/el/history/1912.html



Για τους φίλους της ιστιοπλοϊας 


Μηχανισμοί που χρησιμοποιούνται για τους χειρισμούς και το τριμάρισμα της μαϊστρας. Η σκότα, ο τεντωτήρας (Outhaul), το παλάγκο μάτσας (Boom Vang) και το Cunningham, χρησιμοποιούνται για να δοθεί στο πανί το επιθυμητό σχήμα. Τα μουδόχοινα χρησιμοποιούνται κατά τη μείωση της ιστιοφορίας ρυθμίζοντας Clew και αετό.
ΠΗΓΗ: Αναστασίου Ε. Δημαράκη, Αρμενιστής Σκαφών Αναψυχής, Βουλιαγμένη 1995 σελ. 445.
Για την Ονοματολογία - Περιγραφή Γενικών Όρων, Κύριων Μελών & Εξαρτημάτων ενός Σκάφους επισκεφθείτε τον παρακάτω σύνδεσμο:
https://sites.google.com/site/greekboatplans/articles/nomenclature




Τι είναι η πλωτή άγκυρα; Ένας κώλουρος κώνος κατασκευασμένος συνήθως από μουσαμά. Χρησιμοποιείται σε μικρά σκάφη και λέμβους σε περιπτώσεις ακυβερνησίας του σκάφους (για να μην ξεσέρνει και να κρατάει το σκάφος ορθοπλωρισμένο επάνω στον καιρό) ή για το ψάρεμα. Δένουμε στους ιμάντες της ένα μακρύ και ανάλογου πάχους σχοινί, το οποίο είναι συνήθως μόνιμα προσαρμοσμένο στην πλωτή άγκυρα. Δένουμε το ελεύθερο άκρο του σχοινιού σε μια πλωριά δέστρα και τη ρίχνουμε στη θάλασσα.

Το σχήμα της πλωτής άγκυρας τής επιτρέπει να γεμίζει γρήγορα με νερό.

Ο «εγκλωβισμένος» όγκος νερού, βρίσκοντας διέξοδο από το μικρότερο άνοιγμα της πλωτής άγκυρας, τη διατηρεί μόνιμα ανοιχτή και συνεπώς σε συνεχή λειτουργία. Όσο μεγαλύτερη είναι η πλωτή άγκυρα τόσο περισσότερος είναι και ο όγκος του νερού που εγκλωβίζεται μέσα σε αυτήν, και επομένως τόσο περισσότερο κρατάει το σκάφος. Για να σταματήσομε την ενέργεια της πλωτής άγκυρας, τραβάμε το σχοινί αδειάσματος, ώστε το στενό μέρος να στραφεί προς τη λέμβο.
Για περισσότερες πληροφορίες επισκεφθείτε τους παρακάτω συνδέσμους.

ΦΩΤΟ: http://www.floridasportsman.com/2017/02/27/florida-swordfish-boat/







Παραδοσιακός τρόπος ψαρέματος στη Σρί Λάνκα που τείνει να εκλείψει. Προκειμένου να μην ενοχλούν τα ψάρια οι αλιείς είναι σκαρφαλωμένοι σε πασσάλους.  Η φωτογραφία χρονολογείται το 1995. Από τότε νέοι μέθοδοι και αυξημένη τεχνολογία αντικαθιστούν το συγκεκριμένο τρόπο αλιείας.

ΦΩΤΟ: Steve McCurry. Chamara Samaraweera
https://www.flickr.com/photos/137620268@N03/





Αναμνήσεις από την ΣΜΥΝ (1957)

«Οι κωπηλάτες Σφακτός, Υφαντίδης, Σταθόπουλος σε ποζα…πασαρέλας. Η κολύμβηση για μεν τη σχολή ήταν απαραίτητο ναυτικό προσόν, για δε τους μαθητές μια θαυμάσια ψυχαγωγική ευκαιρία. Μόνο που ήταν εποχική».

ΠΗΓΗ: Ελευθερίου Σφακτού, Ιστορικό Φωτογραφικό Λεύκωμα Σχολής Ναυτοπαίδων – ΣΔΥΝ-ΣΜΥΝ, Αθήνα, εκδ. ΓΕΝ 2007, σελ. 183. Η φωτογραφία αναρτάται στο Περί Αλός με την άδεια του συγγραφέως Ελευθερίου Σφακτού.



Νυχτερινή σήμανση του 1821!

Στην εικόνα βλέπετε μέρος της σελίδας του Ημερολογίου της Ψαριανής μοιραρχίδος «ΦΙΛΟΚΤΗΤΗΣ» υπο τη σημαία του αντιναυάρχου Γ. Σκανδάλη.  «Προσθήκη στα σενιάλα νυκτός».
Το σήμα που βλέπετε στον μπλε κύκλο απέβλεπε στην αντιμετώπιση της περιπτώσεως όπου ο εχθρός απαντούσε κατά των επιτιθέμενων πυρπολικών. Ο εχθρός έστελνε αποστολή μεγάλων λέμβων με αγήματα εμβολής προς κατάληψη των πυρπολικών «δι’ εισπηδήσεως» (ρεσάλτο).

ΠΗΓΗ: Κ.Α. Αλεξανδρή, Η αναβίωσις της θαλασσίας μας δυνάμεως κατά την Τουρκοκρατία, Ιστορική Υπρεσία ΒΝ, Αθήνα, 1960, σελ. 391.




Η νηρηϊδα Κυμώ (από τη λέξη κύμα)…

«Πανώρια, όπως όλες οι Νηρηίδες, ακούραστη ταξιδιώτισσα, μαλακώνει την άγρια θάλασσα και τους αφιλόξενους πόντους. Η Κυμώ, θεά της ειρήνης, της φροντίδας και της ζωής, και προστάτις των καραβιών, δεν αγαπά την τραχύτητα, την αγριάδα των στοιχείων, αντίθετα εποπτεύει τις συνθήκες στις οποίες οι μετακινήσεις θα είναι αίσιες και ευτυχείς, χωρίς φόβο και ταλαιπωρίες. Με τη βοήθεια των αδελφών της, της Αμφιρτρίτης, της Κυμοδόκης, της Κυματολήγης, της Γαλήνης και της Γαλάτειας, γαληνεύει τις θάλασσες, έτσι που τα πλοία, τα καϊκια και οι βαρκούλες να είναι όλα καλοτάξιδα».
ΠΗΓΗ: Έφη Γ. Σπηλιώτη, 28 Θεές της Θάλασσας -Κυμώ, περιοδικό Ναυτική Ελλάς, Αθήνα, ΕΘΕ/ΕΑΑΝ, τ. 1002, Απρίλιος 2017, σελ. 70.
ΦΩΤΟ: Beth Ellis
https://www.flickr.com/photos/bestbeforebeth/



Ερετήν ή ερέτην; Επειδή το ακούμε συχνά λάθος, ευκαιρία να μάθουμε:

ἐρέτης = κωπηλάτης (από το αρχαίο ρήμα ἐρέσσω = κωπηλατώ). Κλίνεται ως εξής: ὁ  ἐρέτης, τοῦ ἐρέτου, τῷ  ἐρέτῃ, τὸν ἐρέτην, ὦ ἐρέτα (Γραμματική Τζαρτζάνου).
Συνεπώς το ακόλουθο διαβάζεται ως εξής:
«ἐρέτην χρῆναι πρῶτα γεννέσθαι πρὶν πηδαλίοις ἐπιχειρεῖν» 
Το οποίο, με απλά λόγια, σημαίνει:
Πρώτα να γίνει κωπηλάτης προτού επιχειρήσει να πιάσει στα χέρια του τιμόνι. 
(Αριστοφάνους, Ιππής, 542)
ΦΩΤΟ: Κρίστυ Εμίλιο Ιωαννίδου, Τριήρης «Ολυμπιάς», perialos.blogspot.gr




Τι καλούμε τρόχιλο;

Καλείται ο τροχός που γυρίζει ελεύθερα σε άξονα και που έχει αυλακωτή στεφάνη, απ όπου περνάει το σκοινί για την ανύψωση βαριών πραγμάτων (καρούλι, μακαράς). Υπάρχουν διάφορα είδη τροχίλων με διάφορες ονομασίες ανάλογα με το υλικό κατασκευής τους, τον σκοπό για τον οποίο χρησιμοποιούνται ή τη θέση όπου τοποθετούνται. Όταν η θήκη και το κάρυο κατασκευάζονται από μέταλλο ο τρόχιλος καλείται μεταλικός (μπαστέκα) σε αντίθεση προς τον ξύλινο (μακαράς).
Οι ξύλινοι τρόχιλοι φέρουν πολλές φορές σκουλαρίκι (χαλύβδινο δέσιμο γύρω από τον τρόχιλο) εξωτερικά της θήκης, που καταλήγει σε αγκύλιο, για την ανάρτηση του τροχίλου. Αυτοί οι τρόχιλοι καλούνται σιδηροσκεπείς. Αν το σκουλαρίκι περνά εσωτερικά από τη θήκη ο τρόχιλος καλείται σιδηροπαγής και είναι ο ισχυρότερος από τους ξύλινους τροχίλους. Οι τρόχιλοι διακρίνονται σε απλούς (μονούς), διπλούς, τριπλούς κλπ. Ανάλογα με τον αριθμό καρύων (ραούλων) που έχουν.
ΠΗΓΗ: Γ.Ι. Φαμηλωνίδη, Ναυτική Τέχνη, ΙΔΡΥΜΑ ΕΥΓΕΝΙΔΟΥ/ΑΔΣΕΝ, Αθήνα 2006,σελ. 31.
ΦΩΤΟ: Alexandra Zakharova




Καρκίνος και μήτηρ
«Μὴ λοξὰ περιπατεῖν καρκίνῳ μήτηρ ἔλεγε μηδὲ τῇ ὑγρᾷ πέτρᾳ τὰς πλευρὰς προστρίβειν. Ὁ δὲ εἶπεν· Μῆτερ, σύ, ἡ διδάσκουσα, ὀρθὰ βάδιζε καὶ βλέπων σε ζηλώσω». (Αισώπου, Μυθοι, ΡΝΑ')

Μετάφραση:
Η μάνα του κάβουρα συμβούλευε τον γιότης: παιδίμου, μήν περπατάς προς τα πλάγια, περπάτα ίσια μπροστά. Μήν ακουμπάς και ξύνεις το σώμα σου στα τραχιά βράχια.
Καλά τα λές, μάνα, απάντησε ο κάβουρας, κάνε εσύ αυτά που συμβουλεύεις κ θα ακολουθήσω το παράδειγμά σου!
Δηλαδή αυτοί που γκρινιάζουν για τα στραβά των άλλων, πρέπει πρώτα οι ίδιοι να ζουν και να βαδίζουν σωστά και μετά να κάνουν τι δάσκαλο.
ΦΩΤΟ: adityabankar
https://www.flickr.com/photos/64181247@N08/






Σελίδα του ημερολογίου της «ΑΘΗΝΑΣ» της ημέρας «ακριβώς καθ’  ήν το βρίκιον τούτο συνεκρούσθη κατά την Ν. είσοδον του λιμένος της Χαλκίδος μετά της κανονιοφόρου Κριεζής, ήτις και υπέστη κατά την σύγκρουσιν ταύτην μικράς τινάς βλάβας».

ΠΗΓΗ: Δημ. Γ. Φωκά, Χρονικά του Ελληνικού Β. Ναυτικού 1833-1873, Αθήναι, ΓΕΝΙΚΟ ΕΠΙΤΕΛΕΙΟ Β. ΝΑΥΤΙΚΟΥ 1923, σελ. 81-82.




Όχι, φίλοι μου! Στην φωτογραφία δεν εικονίζονται τα πρώτα μίνιονς!


Βλέπουμε μέλη πληρώματος υποβρυχίου φορώντας τα ειδικά κράνη διαφυγής τους (1908). Τα κράνη έχουν ενσωματομένο ένα κάνιστρο με οξυλίτη. Ο οξυλίτης είναι μια κατοχυρωμένη με δίπλωμα ευρεσιτεχνίας χημική ουσία που αποτελείται ουσιαστικά από υπεροξείδιο του νατρίου (τον ακατέργαστο τύπο Na2O2), που αναπτύχθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα από τον χημικό Georges-François Jaubert για την παραγωγή οξυγόνου.
ΦΩΤΟ: Royal Navy Submarine Museum Library.
http://allthatsinteresting.com/vintage-deep-sea-diving-photos#4






"Η αλμυρότητα του θαλασσίου ύδατος μετριέται με την χρησιμοποίηση ενός μετρητή αλμυρότητας (salinometer) με τον οποίο μετρούμε τις μεταβολές στην αγωγιμότητα. Η αλμυρότητα κυμαίνεται μεταξύ 33 και 37 μερών ανά χιλιάδα και ο μέσος όρος είναι περίπου 35 μέρη ανά χιλιάδα (βαρους). Όπως όμως το νερό έχει αραιωθεί, όπως όταν βρίσκεται κοντά στην εκβολή ενός ποταμού ή ύστερα παο κάποια δυνατή βροχόπτωση η αλμυρότητα είναι κάπως μειωμένη. Αντίθετα σε περιοχές με υπερβολική εξάτμιση η αλμυρότητα μπορεί να φθάσει ακόμη και 45 μέρη ανά χιλιάδα".
Για την εξέλιξη των μετρητών αλμυρότητας ή σαλινομέτρων επισκεφθείτε τον παρακάτω σύνδεσμο και διαβάστε (στην αγγλική) το σχετικό άρθρο.
http://salinometry.com/development-of-salinometers/
ΠΗΓΗ: Ωκεανογραφία, ΑΔΕΣΝ/ Ιδρυμα Ευγενίδου 2006, σελ. 5.
ΦΩΤΟ: Yair Aronshtam
https://www.flickr.com/photos/yairar/



Πρέπει ή όχι να αφαιρούμε τα αρχαία από το βυθό;


“Πολλά αντικείμενα που παραμένουν βυθισμένα για παρατεταμένη χρονική περίοδο χάνουν ένα σημαντικό μέρος της εσωτερικής τους δομής. Όταν στεγνώσουν, συστέλλονται και παραμορφώνονται. Επίσης, όλα τα ευρήματα που ανακτώνται από τη θάλασσα έχουν απορροφήσει άλατα και άλλα χλώρια. Χωρίς κατάλληλη συντήρηση, και με την αφαίρεσή τους από τη θάλασσα, τα άλατα αποκρυσταλλώνονται και διευρύνονται, καταστρέφοντας το αντικείμενο από το εσωτερικό του. Συγχρόνως, η εξασθενισμένη εσωτερική δομή του δεν είναι σε θέση να υποστηρίξει το βάρος του αντικειμένου. Εντός λεπτών, ή μετά από έτη, το αντικείμενο θα αποσυντεθεί ολοσχερώς. Το καθετί σε ένα ναυάγιο βρίσκεται σε ισορροπία με το περιβάλλον του. Μόλις διακοπεί αυτή η ισορροπία – διότι κάτι μετακινείται ή αφαιρείται – τα υπόλοιπα αντικείμενα χάνουν την λεπτή ισορροπία τους και επισπεύδεται η αλλοίωσή τους.
 Οι αρχαιολόγοι έχουν μόνο μια ευκαιρία για να ανασκάψουν σωστά ένα
ναυάγιο - μόλις μετακινηθεί ή αφαιρεθεί κάτι, η ανασκαφική συνάφεια (context)
καταστρέφεται, τόσο για το ίδιο το αντικείμενο που αφαιρείται, όσο και για τα
αντικείμενα που μένουν. Αν αφαιρεθεί ένα κομμάτι του γρίφου, μια θεωρία μπορεί να μην είναι αποδείξιμη ή εύλογη ή μπορεί να και να μην προκύψει καν”.
 Πηγή: Τζοβάρας Παναγιώτης, «Το ναυάγιο του Uluburun ως μαρτυρία για τη ναυσιπλοΐα, το εμπόριο και της επαφές των λαών της Μεσογείου κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού» Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, Φιλοσοφική Σχολή 2013, σελ.23.





«Το 1866 υπήρξε η αποφράδα χρονολογία της εισαγωγής των σκάφανδρων στην σπογγαλιεία του Αιγαίου. Το 1867 εισάγονται εισάγονται 20 σκάφανδρα, 12 αγγλικά (Σίεμπε) και 8 γαλλικά (Rouquayrol-Denayrouze). Από τους 24 σπογγαλιείς που χρησιμοποίησαν τα γαλλικά 10 πέθαναν σε μια αλιευτική περίοδο, 3 αμέσως μετά την κατάδυση και οι 7 μεταξύ μιας και τριών ημερών μετά την κατάδυση με συμπτώματα παραπληγίας. Ένας ατό τους τελευταίους πέθανε από περιτονίτιδα μετά από ένα πρωτόγονο είδος παρακέντησης της ουροδόχου κύστης, την οποία του έκαμε με ένα σουγιά ο αλλόφρων πατέρας του. Αυτές οι «μικρές ιστορίες» περιέχονται σε μια ανακοίνωση του Leroy de Mericourt (1869) η οποία βασίστηκε σε ένα χειρόγραφο του Auble, πράκτορα της εταιρίας που αντιπροσώπευε τα γαλλικά σκάφανδρα. Αυτή η ανακοίνωση ήταν η πρώτη στην οποία αναφέρονται ατυχήματα σκαφάνδρων και
μάλιστα σπογγαλιέων».
ΠΗΓΗ: ΓΑΛΑΖΙΟ ΕΝΑΣ ΑΝΕΞΕΡΕΥΝΗΤΟΣ ΚΟΣΜΟΣ Επιμέλεια: Καραδήμα Ευαγγελία Μπιτζίκης Βασίλης, ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΘΕΣΣΑΛΙΑΣ ΤΜΗΜΑ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ ΦΥΣΙΚΗΣ ΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ, Τρίκαλα 1998, σελ. 16-17.
ΦΩΤΟ: Siebe Gorman & Co Dive Helmet by Matt Gibson
https://www.flickr.com/photos/matt_gibson/

ΠΗΓΗ: Περί Αλός https://perialos.blogspot.com/2018/07/2018.html



Ακόμη περισσότερα;

Ακολουθήστε μας στο FACEBOOK
Πιέσατε ΕΔΩ




Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...